Jesień przynosi nie tylko spadające liście i chłodniejsze poranki, ale również jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk przyrodniczych – migrację ptaków. Wiele gatunków opuszcza Polskę, kierując się na południe, by uniknąć zimowego głodu. Warto przyjrzeć się, które ptaki odlatują, dokąd zmierzają i jakie mechanizmy kierują ich decyzjami.
Dlaczego ptaki odlatują na zimę?
Ptaki decydują się na migrację nie z powodu niskich temperatur, lecz z braku dostępu do pożywienia. Zimą w Polsce zamarzają zbiorniki wodne, owady zapadają w hibernację, a dostęp do nasion i owoców drastycznie maleje. Dla wielu gatunków oznacza to zagrożenie głodowe, którego mogą uniknąć, udając się do cieplejszych regionów.
Bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia migracji jest skrócenie dnia, co wpływa na rytm biologiczny ptaków. Im krótszy dzień, tym mniej czasu na zdobycie pokarmu. W efekcie ptaki zaczynają intensywnie żerować, gromadząc zapasy tłuszczu, a następnie wyruszają w podróż.
Niektóre ptaki podejmują tę wędrówkę już w sierpniu, inne czekają do października czy nawet listopada. Decyzja o starcie zależy także od pogody – silny wiatr, burze czy opady mogą opóźniać odlot.
Migracja ptaków to skomplikowany proces kierowany instynktem, dostępnością pokarmu i warunkami środowiskowymi.
Jakie ptaki odlatują z Polski na zimę?
Lista ptaków migrujących z Polski jest długa i zróżnicowana. Obejmuje zarówno ptaki wodne, jak i lądowe, drapieżniki oraz śpiewaki. Każdy gatunek ma swoje własne preferencje dotyczące kierunku i długości lotu.
Bociany białe
Bocian biały (Ciconia ciconia) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków w Polsce. Migruje do Afryki Subsaharyjskiej, przelatując przez Europę i Bliski Wschód. Trasa bociana może liczyć nawet 10 tysięcy kilometrów.
Ich odlot następuje już w sierpniu, a powrót przypada na marzec lub kwiecień. Co ciekawe, coraz więcej bocianów zostaje w Hiszpanii i Portugalii, gdzie zimy są łagodniejsze, a wysypiska śmieci zapewniają łatwy dostęp do pożywienia.
Żurawie
Żuraw zwyczajny (Grus grus) to jeden z największych ptaków lądowych w Polsce. Jego migracja odbywa się głównie do Hiszpanii i Afryki Północnej. Ptaki te znane są z charakterystycznego klangoru – donośnego trąbiącego głosu.
Żurawie lecą w kluczach, a ich loty odbywają się najczęściej w październiku. Rozpiętość skrzydeł żurawia może przekraczać 2 metry, co czyni go imponującym w locie.
Kukułki, jaskółki i jerzyki
Te niewielkie ptaki również podejmują migrację do Afryki. Kukułki znane są z podrzucania jaj innym gatunkom. Jaskółki i jerzyki to mistrzowie powietrznych akrobacji, często lecące bardzo wysoko – jerzyki nawet na wysokości 2200 m n.p.m.
Ich odlot następuje zwykle w sierpniu, a powrót w maju. Ciekawe jest to, że jerzyki niemal całe życie spędzają w locie – jedzą, śpią i kopulują w powietrzu.
Czajki i wilgi
Czajka zwyczajna (Vanellus vanellus) to ptak błotny, który zamieszkuje głównie wschodnią Polskę. Migruje do zachodniej Europy i Afryki Północnej. Wilga z kolei to jeden z najbardziej kolorowych ptaków w Polsce, której gwizd często zwiastuje deszcz.
Wilgi odlatują we wrześniu, kierując się w stronę Afryki. Samce są jaskrawożółte, a ich śpiew zaliczany jest do najpiękniejszych wśród europejskich ptaków.
Dokąd odlatują ptaki z Polski?
Ptaki migrujące z Polski wybierają różne kierunki, zależnie od gatunku, długości trasy i warunków środowiskowych w miejscach docelowych. Najpopularniejsze kierunki to:
-
Afryka – Sudan, Czad, Kenia, Nigeria, Uganda, Maroko,
-
Europa Południowa – Hiszpania, Włochy, Grecja,
-
Europa Zachodnia – Francja, Portugalia, Niemcy,
-
Azja – sporadycznie, głównie przez gatunki takie jak świstunka zielonawa czy pliszka cytrynowa.
Niektóre ptaki, jak bociany, lecą przez Bliski Wschód i dolinę Nilu. Inne wybierają trasę przez Alpy lub wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego. Wysokość lotu może dochodzić nawet do 8000 m n.p.m., jak w przypadku łabędzia krzykliwego.
Sprawdź: Jakie ptaki zimują w Polsce? Oto najpopularniejsze gatunki
Jak ptaki orientują się podczas migracji?
Orientacja w terenie to złożony proces, w którym ptaki wykorzystują wiele naturalnych wskazówek. Niektóre lecą w dzień, inne w nocy, a jeszcze inne potrafią łączyć obie strategie. Najważniejsze mechanizmy to:
-
pole magnetyczne Ziemi,
-
położenie Słońca i gwiazd,
-
kształt linii brzegowej i krajobraz,
-
pamięć przestrzenna i instynkt wrodzony.
Badania wykazały, że ptaki mogą zapamiętać szczegóły topografii i używać ich jak mapy. Co więcej, niektóre gatunki, jak gołębie, potrafią wrócić dokładnie do tego samego gniazda co rok wcześniej.
Jak długo trwa migracja?
Czas trwania migracji jest bardzo zróżnicowany. Dla niektórych ptaków, jak szpaki, migracja może trwać kilka dni. Dla tych lecących do Afryki – nawet kilka tygodni. Wszystko zależy od:
-
kondycji ptaka,
-
dostępności pożywienia w trakcie lotu,
-
pogody,
-
długości trasy.
Niektóre ptaki lecą niemal bez przerwy, inne zatrzymują się na odpoczynek i żerowanie. Mysikrólik w trakcie przelotu nad Bałtykiem traci nawet połowę swojej masy ciała, co pokazuje, jak wielkim wysiłkiem jest migracja.
Jakie ptaki zostają w Polsce na zimę?
Nie wszystkie ptaki opuszczają Polskę na zimę. Wiele gatunków przystosowało się do życia w trudnych warunkach zimowych, zmieniając dietę, styl życia lub korzystając z pomocy człowieka w postaci karmników.
Wróble i gołębie
Wróbel zwyczajny i gołąb miejski to typowe ptaki osiadłe. Wykorzystują infrastrukturę miejską jako schronienie i źródło pokarmu. Zimą często widuje się je w pobliżu ludzi, karmników i śmietników.
Ich dieta zimą opiera się na ziarnach, okruchach i nasionach drzew. Gołębie potrafią przystosować się do niemal każdego środowiska, nawet miejskiego zgiełku.
Dzięcioły i sikorki
Dzięcioł duży to gatunek, który żywi się larwami owadów ukrytymi pod korą drzew. Zimą chętnie zagląda do karmników ze słoniną. Podobnie sikorki – zwłaszcza bogatka i modraszka – pozostają aktywne przez całą zimę.
Te ptaki potrafią wydobywać z kory nawet najmniejsze źródła pokarmu, a ich obecność w karmnikach cieszy oko wielu obserwatorów przyrody.
Gile i jemiołuszki
Gile to barwne ptaki, których czerwone piersi rozświetlają zimowy krajobraz. Jemiołuszki natomiast przylatują do Polski z północnej Europy i zjadają owoce krzewów – głogu, jemioły, tarniny.
Niektóre z tych ptaków są migracyjne, ale zamiast lecieć na południe, wybierają Polskę jako miejsce zimowania – dzięki łagodniejszemu klimatowi i dostępowi do pokarmu.
Jak zmiany klimatyczne wpływają na migrację?
W ostatnich latach obserwuje się wyraźne zmiany w zachowaniach migracyjnych ptaków. Coraz więcej gatunków decyduje się nie opuszczać Polski, szczególnie te, które wcześniej leciały do Hiszpanii lub Afryki.
Wynika to z:
-
łagodniejszych zim,
-
łatwiejszego dostępu do pożywienia,
-
krótszych i bezpieczniejszych tras migracyjnych,
-
zmniejszenia liczby naturalnych zagrożeń.
Przykładem są bociany, które coraz częściej zimują na Półwyspie Iberyjskim, żerując na wysypiskach. Zmiany te mogą mieć konsekwencje dla całych ekosystemów, ponieważ zmieniają rytm przyrody i relacje międzygatunkowe.
Jak pomóc ptakom zimującym w Polsce?
Ptaki, które zostają w Polsce, potrzebują naszej pomocy. Najprostszym sposobem jest założenie karmnika i regularne uzupełnianie go pokarmem. Warto jednak pamiętać o kilku zasadach:
-
nie rozpoczynaj dokarmiania przed nadejściem mrozów,
-
stosuj wyłącznie świeże, niespleśniałe produkty,
-
najlepszy pokarm to słonecznik, ziarna zbóż, orzechy, suszone owoce,
-
unikaj pieczywa i resztek jedzenia z kuchni.
Dzięki takim działaniom możemy znacząco zwiększyć szanse ptaków na przetrwanie zimy, a jednocześnie cieszyć się ich obecnością za oknem.
Co warto zapamietać?:
Ptaki migrują z Polski głównie z powodu braku pożywienia, a nie niskich temperatur.
Najpopularniejsze kierunki migracji to Afryka, Europa Południowa i Zachodnia, z trasami sięgającymi nawet 10 tysięcy kilometrów.
Wśród ptaków odlatujących z Polski znajdują się bociany, żurawie, kukułki, jaskółki, czajki i wilgi.
Zmiany klimatyczne wpływają na migrację, powodując, że coraz więcej gatunków decyduje się na zimowanie w Polsce.
Pomoc ptakom zimującym w Polsce można zapewnić poprzez regularne dokarmianie w karmnikach, stosując odpowiednie pokarmy.
Zobacz także: Jakie ptaki przylatują na wiosnę do Polski? Oto lista!
